Bài viết

Đạo Lu-thê tại châu Phi

Với sự tham chiếu cụ thể đến Giáo hội Lu-thê Trung Phi – Tổng hội Zambia (LCCA-Z)

Tác giả: Mục sư Anthony Phiri

Lời giới thiệu

Châu Phi là lục địa lớn thứ hai thế giới, gồm 54 quốc gia có chủ quyền được công nhận. Châu lục này nổi bật với sự đa dạng đáng kể về địa lý và văn hóa, với dân số khoảng 1,5 tỷ người. Cơ Đốc giáo hiện là tôn giáo phát triển nhanh nhất tại khu vực châu Phi hạ Sahara, với tốc độ vượt cả Hồi giáo. Lục địa này là nơi có một cộng đồng Cơ Đốc nhân trẻ trung, đầy sức sống và tận hiến, đang ngày càng đảm nhận vai trò lãnh đạo trong cộng đồng đức tin toàn cầu.

Từ thuở xa xưa, người châu Phi đã tin và thờ phượng Đức Chúa Trời là Đấng Tối Cao. Dù Ngài được xưng bằng nhiều danh khác nhau giữa các bộ tộc và các nền văn hóa, những thuộc tính được gán cho Ngài—toàn năng, hiện diện khắp nơi và toàn tri—vẫn luôn nhất quán. Sự hiểu biết về Chúa Cứu Thế Giê-su đã đến châu Phi ngay từ thời các sứ đồ, qua những người châu Phi có mặt trong ngày Lễ Ngũ Tuần và qua vị quan người Ê-thi-ô-bi trong Công vụ 8. Tuy nhiên, tại phần lớn khu vực châu Phi hạ Sahara, Cơ Đốc giáo về sau được lan rộng nhờ sự đến của các giáo sĩ phương Tây và sự rao giảng Phúc Âm.

Đối với đạo Lu-thê tại châu Phi, sứ điệp của cuộc Cải Chánh là sự tái khám phá quan trọng một chiều kích cốt lõi của sứ điệp Phúc Âm. Sola Fide—chỉ bởi đức tin—và Solus Christus—chỉ bởi Đấng Christ—khẳng định rằng sự cứu rỗi được nhận lãnh qua đức tin nơi Chúa Cứu Thế Giê-su (Lu-ca 7:48-50). Trọng tâm của sứ điệp này là sự xưng công bình cho tội nhân bởi tình yêu vô điều kiện và ân điển không đáng được hưởng của Đức Chúa Trời. Nguyên tắc “Sự cứu rỗi không phải là món hàng để bán” vang vọng sâu xa trong bối cảnh châu Phi. Sự dạy dỗ của đạo Lu-thê nhấn mạnh lẽ thật trung tâm này: Phúc Âm không nói về sự công bình mà Đức Chúa Trời đòi hỏi, nhưng về sự công bình mà Đức Chúa Trời ban cho. Chúng ta được cứu bởi Sola Gratia—chỉ bởi ân điển (Ê-phê-sô 2:8).

Khi nhấn mạnh chỉ bởi ân điển, thần học Lu-thê dạy rằng Đức Chúa Trời hành động trước mọi đáp ứng của con người, và chính Ngài cũng đánh thức sự đáp ứng ấy qua Phúc Âm. Vinh hiển chỉ thuộc về một mình Đức Chúa Trời—Soli Deo Gloria. Vinh hiển của Đức Chúa Trời là mục đích trung tâm của sự cứu rỗi. Dù đời sống con người được cải thiện là một kết quả phước hạnh, đó không phải là mục tiêu chính yếu. Đức Chúa Trời không chỉ là phương tiện để đạt đến một cứu cánh; Ngài vừa là phương tiện vừa là cứu cánh.

Đạo Lu-thê khởi đầu vào năm 1517 khi Martin Luther công bố 95 Luận đề, một văn kiện phản đối việc Giáo hội Công giáo bán phép xá tội (indulgences – sự tha thứ tội lỗi) và những lạm dụng thẩm quyền trong giáo hội. Điều này đã châm ngòi cho cuộc Cải Chánh Tin Lành. Các sự dạy dỗ của Luther được tập hợp trong Sách Hòa Hợp (Book of Concord), là chuẩn mực giáo lý và tuyên tín cho các giáo hội Lu-thê trên toàn thế giới cho đến ngày nay.

Chúng ta vội đi từ Wittenberg, nước Đức, ngày 31/10/1517, đến Lusaka, Zambia, vào năm 1949, vì bài viết này không nhằm khảo sát những nỗ lực Lu-thê trước đó trên khắp châu Phi. Thay vào đó, bài viết tập trung vào sự phát triển lịch sử, khung giáo lý, thực hành thờ phượng và các mô hình tăng trưởng của Giáo hội Lu-thê Trung Phi tại Zambia, trong bối cảnh rộng hơn của Cơ Đốc giáo châu Phi. Bài viết cũng xem xét vai trò của giới lãnh đạo bản địa và của giáo dục trong việc duy trì giáo hội, đồng thời bàn đến những thách thức mà đạo Lu-thê đối diện trong thế kỷ 21.

Theo giáo lý Lu-thê, sự cứu rỗi khỏi tội lỗi chỉ đạt được nhờ ân điển không đáng được hưởng của Đức Chúa Trời (Sola Gratia), được tiếp nhận duy nhất qua đức tin (Sola Fide), và được quy chuẩn chỉ bởi Kinh Thánh (Sola Scriptura). Thần học Lu-thê cũng tuyên xưng rằng ban đầu Đức Chúa Trời đã tạo dựng thế giới và loài người trong tình trạng trọn vẹn, thánh khiết và vô tội.

Giáo hội Lu-thê Trung Phi (Lutheran Church of Central Africa – LCCA) là một hệ phái Cơ Đốc trong truyền thống Lu-thê. Chức vụ của giáo hội tập trung tại Zambia và Malawi. LCCA-Z có 115 hội thánh địa phương. Ước tính có khoảng 8.885 tín hữu dự Tiệc Thánh. Tổng số tín hữu đã chịu báp-têm của LCCA-Z có thể vào khoảng 10.000 người. LCCA nhấn mạnh sự cứu rỗi chỉ bởi ân điển qua đức tin mà thôi, và xem Kinh Thánh là thẩm quyền tối hậu, không sai lầm cho đời sống và giáo lý Cơ Đốc.

Bối cảnh lịch sử của LCCA

Sự phát triển lịch sử và biểu hiện đương thời của đạo Lu-thê tại Zambia có sự nhấn mạnh đặc biệt vào bản sắc thần học, cơ cấu tổ chức và sứ mạng của Giáo hội Lu-thê Trung Phi (LCCA).

Giáo hội Lu-thê Trung Phi được thành lập bởi các giáo sĩ Lu-thê thuộc Wisconsin Evangelical Lutheran Synod (WELS). Công tác truyền giáo thăm dò bắt đầu vào năm 1949, với những giáo sĩ thường trú đầu tiên đến vào năm 1953 tại thuộc địa Bắc Rhodesia của Anh, về sau là nước Zambia. Năm 1955, một hệ phái chính thức mang tên Rhodesian Lutheran Church Conference được tổ chức. Năm 1962, Rhodesian Lutheran Church Conference được tái tổ chức và trở thành Giáo hội Lu-thê Trung Phi (LCCA).

Sau năm 1962, LCCA bắt đầu công tác truyền giáo thăm dò tại nước láng giềng Malawi, dẫn đến việc thành lập Hội đồng Malawi của LCCA. LCCA-Z có các hội thánh tại nhiều tỉnh của Zambia và tiếp tục chức vụ qua các hội thánh địa phương, các mục sư, các truyền đạo viên và những nhà lãnh đạo tín hữu trong nước Zambia.

Sự dạy dỗ Lu-thê trong mối thông công tuyên tín với WELS cũng đã được chia sẻ tại các quốc gia châu Phi khác, gồm Nigeria, Cameroon, Ethiopia, Uganda, Kenya, Tanzania và Cộng hòa Dân chủ Congo (DRC). Qua One Africa Team (OAT), WELS hỗ trợ công tác giáo dục thần học và truyền giảng Lu-thê tuyên tín trong sự hợp tác với các nhà lãnh đạo giáo hội tại châu Phi.

Khung giáo lý của đạo Lu-thê

Các giáo hội chúng tôi dạy rằng con người không thể được xưng công bình trước mặt Đức Chúa Trời bởi sức riêng, công trạng hay việc làm của mình. Con người được xưng công bình cách nhưng không vì cớ Đấng Christ, qua đức tin, khi họ tin rằng mình được tiếp nhận vào ơn Chúa và tội lỗi mình được tha thứ vì cớ Đấng Christ. Bởi sự chết của Ngài, Đấng Christ đã đền tội cho chúng ta. Đức Chúa Trời kể đức tin ấy là sự công bình trước mặt Ngài.

Rô-ma 3 và 4; Bản Tuyên xưng Augsburg, Điều IV

Xác tín cốt lõi của đạo Lu-thê khẳng định rằng con người được cứu chỉ bởi ân điển qua đức tin mà thôi, và đề cao Kinh Thánh là nguồn tối cao và có thẩm quyền cho giáo lý cùng thực hành Cơ Đốc. Nền tảng giáo lý của đạo Lu-thê được tóm tắt trong “Ba chữ Sola,” những từ La-tinh có nghĩa là “duy nhất”:

• Chỉ bởi ân điển – Sola Gratia. Sự cứu rỗi là món quà không do công lao mà có, đến từ Đức Chúa Trời. Không ai có thể xứng đáng nhận được nó bằng nỗ lực con người, bằng việc lành, hay bằng những nghi thức tôn giáo như phép xá tội.
• Chỉ bởi đức tin – Sola Fide. Ân điển của Đức Chúa Trời được tiếp nhận duy nhất qua đức tin nơi Chúa Cứu Thế Giê-su, chứ không qua thành tựu cá nhân hay công đức đạo đức. Người Lu-thê tin rằng con người được cứu hoàn toàn bởi ân điển của Đức Chúa Trời qua đức tin nơi Chúa Cứu Thế Giê-su, chứ không bởi việc lành hay công trạng của chính mình.
• Chỉ bởi Kinh Thánh – Sola Scriptura. Kinh Thánh là Lời được Đức Chúa Trời hà hơi và có thẩm quyền. Kinh Thánh là quy tắc và chuẩn mực duy nhất cho sự dạy dỗ và đời sống Cơ Đốc.

Chúa Cứu Thế Giê-su là Đấng Trung Bảo duy nhất giữa Đức Chúa Trời và loài người, và sự cứu rỗi chỉ được tìm thấy trong một mình Ngài. Vì sự cứu rỗi hoàn toàn là công việc của Đức Chúa Trời, nên mọi sự tôn kính, ngợi khen và vinh hiển chỉ thuộc về một mình Ngài.

Những niềm tin thiết yếu khác

• Các thánh lễ. Người Lu-thê tại Trung Phi công nhận hai thánh lễ chính do Đấng Christ thiết lập: Thánh lễ Báp-têm và Tiệc Thánh của Chúa, cũng gọi là Lễ Tiệc Thánh. Trong Báp-têm, Đức Chúa Trời ban sự tha tội và sự sống mới trong Đấng Christ. Trong Tiệc Thánh, người Lu-thê tuyên xưng sự hiện diện thật của thân thể và huyết thật của Đấng Christ “trong, với và dưới” bánh và rượu nho, một giáo lý thường được gọi là sự hiệp nhất thánh lễ (sacramental union) (Công thức Hòa Hợp, Bản Tuyên bố Chi tiết, Điều VII, 1577).
• Luật pháp và Phúc Âm. Một khuôn khổ giải nghĩa trọng tâm của người Lu-thê là sự phân biệt giữa Luật pháp và Phúc Âm. Luật pháp bày tỏ tội lỗi của con người và sự bất lực của con người trong việc đạt đến tiêu chuẩn của Đức Chúa Trời, còn Phúc Âm công bố sự tha thứ và sự cứu rỗi qua Đấng Christ (Sách Giáo lý Lớn của Luther, 1529).
• Vừa công bình vừa tội nhân (Simul Justus et Peccator). Người Lu-thê xác tín rằng tín hữu đồng thời vừa là “người công bình” vừa là “tội nhân” suốt cuộc đời trên đất—được xưng công bình bởi công lao của Đấng Christ, nhưng vẫn còn khuynh hướng phạm tội cho đến khi được vinh hiển (Bản Tuyên xưng Augsburg, Điều II và IV).
• Ba Ngôi Đức Chúa Trời. Người Lu-thê tại Trung Phi tuyên xưng đức tin nơi một Đức Chúa Trời hằng hữu trong ba ngôi vị: Đức Chúa Cha, Đức Chúa Con và Đức Thánh Linh.

Sự thờ phượng và thực hành

Đạo Lu-thê là một trong những nhánh mang tính truyền thống và phụng vụ hơn cả của Tin Lành. Các buổi thờ phượng thường có những lời cầu nguyện theo khuôn mẫu, các phần đọc Kinh Thánh, thánh ca, và việc cử hành Tiệc Thánh cách đều đặn, giữ mối liên tục vững chắc với hội thánh Cơ Đốc trong lịch sử.

Sự tăng trưởng của giáo hội và công tác truyền giảng

Việc xây dựng đạo Lu-thê trong giáo hội Trung Phi tùy thuộc vào những chương trình bền vững như giáo dục. Chương trình đào tạo mục sư là một phần thiết yếu cho sự tăng trưởng, phát triển và trưởng thành của giáo hội bản địa. Mục tiêu của chương trình là đào tạo những mục sư bản xứ có thể rao giảng và dạy dỗ Lời Đức Chúa Trời cách đúng đắn. Các mục sư bản địa cũng được trang bị kỹ năng lãnh đạo, giúp họ quản trị công việc của giáo hội cách tốt đẹp. Sự tăng trưởng của giáo hội tùy thuộc vào việc có sẵn những nhà lãnh đạo lành nghề, là những người có thể trình bày sứ điệp Phúc Âm phù hợp với bối cảnh văn hóa.

Giáo hội Lu-thê Trung Phi (LCCA) đang gặp sự tăng trưởng hạn chế sau khi các khoản trợ cấp và tài trợ từ bên ngoài bị cắt giảm một phần. Trong giai đoạn ba năm vừa qua, mức tăng trưởng chung đã chậm lại đáng kể trên mọi lĩnh vực chức vụ.

Các số liệu tăng trưởng chính (trung bình 3 năm):

• Số người lớn dự nhóm: 3,22%
• Số trẻ em dự nhóm: 4,22%
• Lễ báp-têm: 1,95%
• Lễ kiên tín: 1,74%
• Đào tạo mục sư: 0,77%

Dù giáo hội LCCA vẫn tiếp tục thấy sự tăng trưởng tích cực—dù còn hạn chế—trong việc tham dự thờ phượng, trong các lễ nghi liên quan đến tư cách thành viên và trong việc phát triển lãnh đạo, các tỷ lệ này vẫn còn thấp. Việc cắt giảm trợ cấp và tài trợ đã trực tiếp ảnh hưởng đến nhịp độ mở rộng, đặc biệt trong công tác đào tạo mục sư và chức vụ thánh lễ. LCCA đang tăng cường việc huy động nguồn lực tại chỗ để duy trì và thúc đẩy sự tăng trưởng.

Giáo dục và đào tạo

Thần học viện của Giáo hội Lu-thê Trung Phi tại Lusaka, Zambia hiện hữu để chuẩn bị cho những người nam mong muốn bước vào và tiếp tục phục vụ trong chức vụ mục sư của Giáo hội Lu-thê Trung Phi (LCCA) hoặc của các giáo hội trong mối thông công tuyên tín với LCCA. Thần học viện không được thành lập hay duy trì để làm một trường tôn giáo cho những ai chỉ muốn học vài môn thần học, hoặc muốn bước vào chức vụ mục sư của các giáo hội không thuộc mối thông công của LCCA (BOC Handbook, 2006). Kể từ khi thành lập, thần học viện LCCA đã đào tạo hơn sáu mươi mục sư. Trong số đó, 37 mục sư hiện đang hầu việc Chúa.

Thần học viện nỗ lực bằng nhiều cách để tạo cơ hội tăng trưởng về thần học và chuyên môn cho những người nam đã đang phục vụ trong chức vụ mục sư thuộc mối thông công tuyên tín của mình. Để thực hiện mục đích này, Thần học viện Lu-thê tìm cách:

1. Giúp các mục sư và hội thánh tìm kiếm và chuẩn bị những người nam bước vào Viện Kinh Thánh và Thần học viện.
2. Giúp các sinh viên và gia đình họ, cùng với các mục sư đang phục vụ trong LCCA, tăng trưởng trong
   • sự hiểu biết Kinh Thánh và thế giới xung quanh;
   • sự tự tin vào khả năng của chính mình;
   • đức tin Cơ Đốc;
   • đời sống Cơ Đốc; và
   • lòng tận hiến cho công việc Chúa.
3. Xây dựng một cộng đồng Cơ Đốc cùng làm việc và cùng thờ phượng.
4. Cung cấp sự huấn luyện cả về học thuật lẫn thực hành, là điều cần thiết để phục vụ trong chức vụ của các hội thánh thuộc LCCA cùng với Tổng hội LCCA.
5. Quản trị nhà trường theo các chỉ dẫn của LCCA (BOC Handbook, 2006).

Các cơ sở đào tạo mục sư khác cũng đã được thành lập tại những quốc gia châu Phi như Malawi, Nigeria, Cameroon, Ethiopia và Kenya. Các mục sư được LCCA đào tạo đang phục vụ tại nhiều nơi khác nhau trong nước Zambia, góp phần loan truyền Phúc Âm của Chúa Cứu Thế Giê-su cách chân thật và tinh sạch. Sự dạy dỗ của đạo Lu-thê cũng đang được chia sẻ, gìn giữ và nhấn mạnh qua các buổi học Kinh Thánh, các bài giảng và các lớp giáo lý kiên tín.

Góc nhìn lãnh đạo bản địa và sự tăng trưởng bền vững

Từ góc nhìn lãnh đạo bản địa của châu Phi, điều thiết yếu là tìm hiểu xem vai trò chủ động của giới lãnh đạo địa phương, bối cảnh văn hóa và sự dìu dắt giữa các thế hệ đóng góp thế nào cho sự tăng trưởng bền vững và tự lực trong các hội thánh LCCA.

Giáo hội Lu-thê Trung Phi (LCCA) kể từ khi được thành lập đã theo đuổi những nguyên tắc Kinh Thánh và tuyên tín của một giáo hội bản địa trưởng thành. Điều này được thể hiện qua ba trụ cột cốt lõi:

1. Tự lực – Tự dưỡng

LCCA khuyến khích việc huy động nguồn lực tại chỗ và kêu gọi tín hữu dâng hiến cách tự nguyện. Phần mười và các của dâng giúp hỗ trợ công việc mục vụ, chức vụ của hội thánh, các hoạt động điều hành và công tác truyền giáo địa phương. Một số hội thánh cũng thực hiện các dự án tạo thu nhập như trồng trọt, chăn nuôi gia cầm và kinh doanh nhỏ để hỗ trợ các mục sư và các chương trình của hội thánh. Đồng thời, Tổng hội và thần học viện vẫn tiếp tục phụ thuộc vào nguồn tài trợ truyền giáo từ bên ngoài cho nhiều hoạt động chức vụ rộng lớn hơn.

2. Tự quản – Tự trị

Theo thể chế giáo hội Lu-thê, LCCA thực thi quyền tự chủ trong lãnh đạo và giáo lý. Giáo hội được dẫn dắt bởi giới lãnh đạo bản địa. Giáo hội được quản trị bởi các mục sư người Zambia và những nhà lãnh đạo tín hữu được bầu chọn từ trong Tổng hội. Sự nguyên vẹn của giáo lý được gìn giữ. Mọi sự dạy dỗ và thực hành đều được neo giữ trong Sola Scriptura và các Bản Tuyên tín Lu-thê. Các quyết định về kỷ luật, lễ tấn phong và chiến lược truyền giáo do Đại hội Tổng hội đưa ra. LCCA tự đặt ra các ưu tiên của mình, tự quản lý cơ cấu tổ chức và đáp ứng với bối cảnh địa phương.

3. Tự bền vững – Tự truyền giáo

LCCA tập trung vào việc phục vụ các hội thánh và đào tạo những nhà lãnh đạo từ bên trong. Các hội thánh LCCA-Z sử dụng những nhà lãnh đạo và mục sư địa phương để phục vụ các hội thánh hiện có và theo đuổi công tác truyền giảng tại chỗ ở Zambia. LCCA, trong sự hợp tác với OAT, cũng đã bắt đầu huấn luyện những nhà lãnh đạo địa phương ở cấp cơ sở. Những người được huấn luyện này có thể trở thành ứng viên cho Viện Kinh Thánh Lu-thê và thần học viện.

Thần học viện Lu-thê và các chương trình đào tạo mục sư phát triển hàng giáo phẩm bản địa, giúp bảo đảm tính liên tục của chức vụ. Giáo hội tiếp tục tìm kiếm những cách thức để tăng trưởng cả về số lượng lẫn về tổ chức bằng chính con người và nguồn lực của mình, đồng thời vẫn nhận sự hỗ trợ từ các đối tác trong mối thông công tuyên tín.

Những thách thức mà đạo Lu-thê đối diện trong thế kỷ 21

Những thách thức mà đạo Lu-thê đối diện mang tính giáo lý, văn hóa, thể chế và kinh tế – xã hội. Khi sự dạy dỗ Lu-thê mở rộng vào các cánh đồng truyền giáo mới tại Zambia và các quốc gia châu Phi khác, nó đối diện với những thách thức từ các sai lạc giáo lý đe dọa sự dạy dỗ chân thật của Kinh Thánh. Những sai lạc này gồm chủ nghĩa duy luật pháp, thực hành Tiệc Thánh mở, sự thông công với các giáo hội không tin Ba Ngôi Đức Chúa Trời, chế độ đa thê và phong trào Ngũ Tuần.

Dù đã từng mở rộng trong quá khứ, các giáo hội Lu-thê tại khu vực Trung Phi vẫn đối diện với những trở ngại mang tính hệ thống. Những trở ngại này gồm sự hạn chế nghiêm trọng về nguồn lực, khó khăn tài chính của các mục sư, và cuộc tranh luận đang tiếp diễn giữa việc hỗ trợ chức vụ toàn thời gian và việc sử dụng các mục sư kiêm nhiệm có thêm thu nhập từ nghề thế tục. Một thách thức quan trọng khác mà LCCA-Z hiện đang đối diện là kinh phí cho hệ thống đào tạo mục sư. Các hội thánh và giới lãnh đạo tiếp tục thảo luận những phương án đào tạo có thể tiết kiệm hơn, hợp túi tiền hơn và bền vững hơn về lâu dài, kể cả những cách hỗ trợ những người nam không thể chuyển chỗ ở để theo học nội trú toàn thời gian.

Kết luận

LCCA-Z đứng như một bằng chứng rằng một giáo hội Lu-thê châu Phi có thể tìm cách tự quản, tự dưỡng và tự truyền giáo, đồng thời vẫn trung thành với Kinh Thánh và các Bản Tuyên tín. Những thách thức là có thật, nhưng chúng không định nghĩa giáo hội. Chúng kêu gọi giáo hội bước vào sự trung tín sâu nhiệm hơn, sự quản trị khôn ngoan hơn, và sự tin cậy liên tục nơi ân điển mà thôi khi giáo hội phục vụ người dân Zambia.